การกำหนดหัวข้อและประเด็นปัญหาการวิจัย คือ กระบวนการเลือกเรื่องที่จะศึกษาและแปลงความสงสัยหรือช่องว่างทางวิชาการให้กลายเป็นปัญหาการวิจัยที่ชัดเจน ตอบได้ และคุ้มค่าแก่การศึกษา ขั้นตอนนี้นับเป็นจุดเริ่มต้นที่สำคัญที่สุดของงานวิจัยทุกชิ้น เพราะหากตั้งโจทย์คลาดเคลื่อนตั้งแต่ต้น บทต่อ ๆ ไปย่อมคลาดเคลื่อนตามไปด้วย บทความนี้จึงสรุปความหมาย เกณฑ์ และขั้นตอนการกำหนดปัญหาการวิจัยอย่างเป็นระบบ พร้อมตัวอย่างและเช็กลิสต์ที่นำไปใช้ได้จริง
การกำหนดปัญหาการวิจัยคืออะไร และสำคัญอย่างไร
การกำหนดปัญหาการวิจัย คือ การระบุและนิยาม “สิ่งที่ยังไม่รู้” หรือ “ความไม่สอดคล้องระหว่างสิ่งที่ควรจะเป็นกับสิ่งที่เป็นอยู่” ให้อยู่ในรูปคำถามที่ตรวจสอบได้ด้วยกระบวนการวิจัย ปัญหาการวิจัยที่ดีจะทำหน้าที่เป็นเข็มทิศกำหนดวัตถุประสงค์ ขอบเขต และวิธีดำเนินการวิจัยทั้งหมด หากปัญหาไม่ชัด งานวิจัยทั้งเล่มก็จะขาดทิศทาง
สิ่งที่นักวิจัยมือใหม่มักสับสนคือการแยก “ปัญหาเชิงปฏิบัติ” (practical problem) ออกจาก “ปัญหาการวิจัย” (research problem) ปัญหาเชิงปฏิบัติคือความเดือดร้อนหรืออุปสรรคในการทำงาน ส่วนปัญหาการวิจัยคือช่องว่างของความรู้ที่ต้องใช้การวิจัยเข้ามาตอบ การจำแนกสองสิ่งนี้ให้ออกจึงเป็นก้าวแรกของการตั้งคำถามวิจัยที่คมชัด (ไพรภ รัตนชูวงศ์ และสมเกียรติ ตุ่นแก้ว, 2564) โดยผู้อ่านสามารถศึกษารายละเอียดเพิ่มเติมได้ในบทความเรื่อง ปัญหาในการวิจัย (Research Problem)
หัวข้อวิจัยกับประเด็นปัญหาการวิจัยต่างกันอย่างไร
โดยสรุป หัวข้อวิจัยคือ “เรื่อง” ที่สนใจศึกษาซึ่งมักเขียนเป็นวลีหรือชื่อเรื่อง ส่วนประเด็นปัญหาการวิจัยคือ “คำถาม” เฉพาะเจาะจงที่งานวิจัยต้องตอบ ความสัมพันธ์ของทั้งสองสรุปเปรียบเทียบได้ดังตารางที่ 1
| ประเด็นเปรียบเทียบ | หัวข้อวิจัย (Research Topic) | ประเด็นปัญหาการวิจัย (Research Problem) |
|---|---|---|
| ความหมาย | เรื่องกว้าง ๆ ที่สนใจศึกษา | คำถามหรือช่องว่างเฉพาะที่ต้องการคำตอบ |
| รูปแบบการเขียน | วลีหรือชื่อเรื่อง | ประโยคคำถามหรือข้อความแสดงปัญหา |
| ขอบเขต | กว้าง | แคบและเฉพาะเจาะจง |
| ตัวอย่าง | การยอมรับเทคโนโลยีดิจิทัลของผู้สูงอายุ | ปัจจัยใดมีอิทธิพลต่อการยอมรับแอปพลิเคชันสุขภาพของผู้สูงอายุในเขตเมือง |
| บทบาทต่องานวิจัย | จุดตั้งต้นในการค้นคว้า | กำหนดวัตถุประสงค์ สมมติฐาน และวิธีวิจัย |
แหล่งที่มาของปัญหาการวิจัยมาจากไหนได้บ้าง
ปัญหาการวิจัยที่ดีมักไม่ได้เกิดขึ้นลอย ๆ แต่มาจากการสังเกตและการอ่านอย่างมีวิจารณญาณจากหลายแหล่ง ที่พบบ่อยได้แก่
- ประสบการณ์และการปฏิบัติงานจริง ปัญหาที่พบซ้ำ ๆ ในที่ทำงานหรือในวิชาชีพ
- การทบทวนวรรณกรรมและทฤษฎี ข้อค้นพบที่ขัดแย้งกันหรือยังไม่มีผู้ศึกษา ดูแนวทางได้ในบทความ การทบทวนวรรณกรรมที่เกี่ยวข้อง
- ช่องว่างของงานวิจัย (research gap) ประเด็นที่งานก่อนหน้ายังตอบไม่ครบหรือยังไม่ได้ศึกษา อ่านวิธีค้นหาได้ที่ Research Gap คืออะไร และหายังไงไม่ให้หลงทาง
- นโยบาย ประเด็นทางสังคม และสถานการณ์ปัจจุบัน เช่น การเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีหรือโครงสร้างประชากร
- ข้อเสนอแนะจากงานวิจัยก่อนหน้า ซึ่งมักระบุทิศทางการศึกษาต่อยอดไว้ในบทสุดท้าย
- การปรึกษาอาจารย์ที่ปรึกษาและผู้เชี่ยวชาญ ที่ช่วยชี้ประเด็นที่มีคุณค่าและเป็นไปได้
ในเชิงกระบวนการ การระบุปัญหาการวิจัยถือเป็นขั้นแรกของกระบวนการวิจัยทั้งระบบ ก่อนจะนำไปสู่การออกแบบและการเก็บข้อมูลในขั้นถัดไป (Saelim et al., 2023)
เกณฑ์การเลือกหัวข้อและปัญหาการวิจัยที่ดีคืออะไร
ปัญหาการวิจัยที่ดีควรผ่านการประเมินด้วยหลัก FINER ซึ่งเป็นกรอบที่นิยมใช้ตรวจสอบคุณภาพของคำถามวิจัย ประกอบด้วย
- Feasible (เป็นไปได้) มีเวลา งบประมาณ ข้อมูล และความเชี่ยวชาญเพียงพอที่จะทำได้จริง
- Interesting (น่าสนใจ) ทั้งผู้วิจัยและวงวิชาการเห็นว่าคำตอบมีความน่าสนใจ
- Novel (ใหม่) เพิ่มเติมความรู้ใหม่ หรือยืนยัน/ขยายผลงานเดิม ไม่ซ้ำซ้อนโดยไม่จำเป็น
- Ethical (มีจริยธรรม) ดำเนินการได้โดยไม่ละเมิดสิทธิหรือก่อผลเสียต่อผู้ให้ข้อมูล
- Relevant (เกี่ยวข้องและมีคุณค่า) มีประโยชน์ต่อวิชาการ นโยบาย หรือการปฏิบัติ
ขั้นตอนการกำหนดหัวข้อและประเด็นปัญหาการวิจัยทีละขั้น
กระบวนการกำหนดปัญหาการวิจัยสามารถทำอย่างเป็นระบบได้ตามลำดับต่อไปนี้
- เลือกเรื่องกว้างที่สนใจ จากสาขาวิชา ประสบการณ์ หรือสถานการณ์ปัจจุบัน
- ทบทวนวรรณกรรมเบื้องต้น เพื่อดูว่ามีใครศึกษาอะไรไปแล้วบ้าง
- ระบุช่องว่างของความรู้ จุดที่ยังไม่มีคำตอบหรือมีข้อค้นพบขัดแย้งกัน
- แคบประเด็นให้เฉพาะเจาะจง ระบุประชากร ตัวแปร และบริบทให้ชัด
- เขียนเป็นคำถามการวิจัย ในรูปประโยคคำถามที่ตรวจสอบได้ด้วยข้อมูล
- ประเมินด้วยหลัก FINER แล้วปรับแก้จนได้ประเด็นที่คมและทำได้จริง
เมื่อได้ปัญหาการวิจัยที่ชัดเจนแล้ว จึงนำไปสู่การกำหนดวัตถุประสงค์และการตั้งสมมติฐานการวิจัยในลำดับถัดไป
ตัวอย่างการแปลงปัญหาเชิงปฏิบัติให้เป็นประเด็นปัญหาการวิจัย
สมมติว่าอาจารย์สังเกตว่า “นักศึกษาส่งงานในระบบออนไลน์ล่าช้าเป็นจำนวนมาก” ข้อความนี้ยังเป็นเพียงปัญหาเชิงปฏิบัติ หากต้องการแปลงให้เป็นประเด็นปัญหาการวิจัย อาจตั้งเป็นคำถามว่า “ปัจจัยด้านแรงจูงใจและการรับรู้ความสามารถของตนเองมีอิทธิพลต่อพฤติกรรมการส่งงานตรงเวลาของนักศึกษาในระบบการเรียนออนไลน์อย่างไร” คำถามนี้ระบุตัวแปร ประชากร และความสัมพันธ์ที่ตรวจสอบได้ จึงพร้อมพัฒนาต่อเป็นกรอบแนวคิดการวิจัยในขั้นถัดไป (สัญญา เคณาภูมิ, 2566)
เช็กลิสต์ก่อนสรุปหัวข้อและประเด็นปัญหาการวิจัย
- ☐ ปัญหาเขียนเป็นคำถามที่ชัดเจนและตอบได้ด้วยข้อมูลเชิงประจักษ์
- ☐ ระบุตัวแปรหลักและความสัมพันธ์ระหว่างตัวแปรได้
- ☐ ระบุประชากรและขอบเขตการศึกษาได้ชัดเจน
- ☐ มีช่องว่างของงานวิจัยรองรับว่ายังไม่ซ้ำซ้อน
- ☐ ผ่านเกณฑ์ FINER โดยเฉพาะด้านความเป็นไปได้และจริยธรรม
- ☐ สอดคล้องกับความเชี่ยวชาญและทรัพยากรของผู้วิจัย
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการกำหนดปัญหาการวิจัย
- ตั้งประเด็นกว้างเกินไปจนเก็บข้อมูลและสรุปผลไม่ได้
- สับสนระหว่างปัญหาเชิงปฏิบัติกับปัญหาการวิจัย
- เลือกเรื่องที่ไม่มีข้อมูลหรือเข้าถึงกลุ่มตัวอย่างไม่ได้จริง
- ตั้งคำถามที่ตอบได้ด้วย “ใช่/ไม่ใช่” โดยไม่เปิดให้วิเคราะห์ความสัมพันธ์
- ละเลยการทบทวนวรรณกรรม ทำให้ศึกษาซ้ำกับงานที่มีอยู่แล้ว
หากยังไม่มั่นใจว่าหัวข้อและประเด็นปัญหาที่ตั้งไว้คมชัดและทำได้จริงหรือไม่ สามารถใช้ บริการประเมินหัวข้อวิทยานิพนธ์เบื้องต้น เพื่อตรวจสอบความเป็นไปได้ก่อนลงมือเขียนบทที่ 1–3
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการกำหนดปัญหาการวิจัย (FAQ)
การกำหนดปัญหาการวิจัยกับการตั้งคำถามวิจัยต่างกันอย่างไร
การกำหนดปัญหาการวิจัยเป็นการระบุช่องว่างหรือสิ่งที่ยังไม่รู้ ส่วนการตั้งคำถามวิจัยคือการเขียนปัญหานั้นให้อยู่ในรูปประโยคคำถามที่เฉพาะเจาะจงและตรวจสอบได้ ทั้งสองเป็นขั้นตอนต่อเนื่องกัน โดยคำถามวิจัยคือผลลัพธ์ของการนิยามปัญหาให้คมชัด
หัวข้อวิจัยที่ดีควรมีลักษณะอย่างไร
หัวข้อวิจัยที่ดีควรสื่อถึงตัวแปรหลัก ประชากร และบริบทได้ในประโยคเดียว กะทัดรัดแต่เฉพาะเจาะจง และสอดคล้องกับปัญหาการวิจัยที่ผ่านเกณฑ์ FINER
จะรู้ได้อย่างไรว่าปัญหาการวิจัยมีช่องว่างเพียงพอ
ทำได้โดยทบทวนวรรณกรรมล่าสุดในประเด็นเดียวกัน หากพบว่ายังไม่มีผู้ศึกษา มีข้อค้นพบขัดแย้งกัน หรือยังไม่ได้ศึกษาในบริบทหรือประชากรที่สนใจ ก็แสดงว่ามีช่องว่างของงานวิจัยรองรับ
ถ้ายังหาหัวข้อไม่ได้ ควรเริ่มจากตรงไหน
แนะนำให้เริ่มจากเรื่องใกล้ตัวหรือประสบการณ์การทำงาน แล้วอ่านงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง 5–10 เรื่องเพื่อจับช่องว่าง จากนั้นค่อยแคบประเด็นและปรึกษาอาจารย์ที่ปรึกษาเพื่อยืนยันความเป็นไปได้
บรรณานุกรม
ไพรภ รัตนชูวงศ์ และสมเกียรติ ตุ่นแก้ว. (2564). การคิดค้นคำถามวิจัย. วารสารบริหารการศึกษาบัวบัณฑิต, 21(1), 25–39. สืบค้นจาก ThaiJo
สัญญา เคณาภูมิ. (2566). การสร้างและการพัฒนากรอบแนวคิดเชิงทฤษฎี. วารสารวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร, 3(3), 117–130. สืบค้นจาก ThaiJo
Saelim, T., Mansaraneeyatham, S., Mungfaoklang, C., Asasing, S., & Kohtbantau, S. (2023). Solving education problems through research process. Interdisciplinary Academic and Research Journal, 3(6), 399–412. https://doi.org/10.60027/iarj.2023.271407
Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2023). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (6th ed.). SAGE Publications.