เวลาส่งงานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบไปวารสารสายสุขภาพ สิ่งแรกที่ reviewer มองหาคือแผนภาพการไหลและตารางตรวจสอบตามมาตรฐานการรายงานชื่อ PRISMA บทความนี้อธิบายว่ามันคืออะไร flow diagram มีกี่ขั้น checklist ครอบคลุมอะไร และวิธีวาดแผนภาพให้ถูกต้องตามฉบับปรับปรุงปี 2020
PRISMA คืออะไร
PRISMA ย่อจาก Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses เป็นชุดแนวทางที่บอกว่ารายงานการทบทวนอย่างเป็นระบบควรระบุอะไรบ้าง เพื่อให้ผู้อ่านตรวจสอบและทำซ้ำได้ ประกอบด้วยสองส่วนหลักคือ ตารางตรวจสอบ (checklist) 27 ข้อ และแผนภาพการไหล (flow diagram) ที่แสดงจำนวนเอกสารในแต่ละขั้น ฉบับที่ใช้กันปัจจุบันคือฉบับปรับปรุงปี 2020 ซึ่งแทนที่ฉบับเดิมปี 2009
ข้อสำคัญคือแนวทางนี้เป็นมาตรฐานการรายงาน ไม่ใช่มาตรฐานการตัดสินคุณภาพงาน การทำตามช่วยให้เขียนครบถ้วนโปร่งใส แต่ไม่ได้การันตีว่างานทบทวนจะมีคุณภาพสูงโดยอัตโนมัติ
ทำไมต้องใช้แนวทางนี้
วารสารวิชาการสายสุขภาพจำนวนมากกำหนดให้ผู้เขียนรายงานตามแนวทางนี้และขอให้แนบ flow diagram มาด้วยทุกครั้ง การทำตามจึงไม่ใช่ทางเลือกแต่เป็นเงื่อนไขของการ ตีพิมพ์บทความวิจัย อีกทั้งยังช่วยให้กรรมการสอบและผู้อ่านเห็นกระบวนการคัดเลือกเอกสารของคุณได้ชัดเจนในภาพเดียว
แผนภาพการไหล (flow diagram) มีกี่ขั้น
แผนภาพแบ่งเป็นสามช่วง แต่ละกล่องต้องระบุจำนวนเอกสาร (n=) กำกับเสมอ
| ช่วง | สิ่งที่ต้องรายงาน |
|---|---|
| Identification (ค้นเจอ) | จำนวนเอกสารที่ค้นได้จากแต่ละฐานข้อมูลและแหล่งอื่น และจำนวนที่ตัดออกก่อนคัดกรอง เช่น รายการซ้ำ |
| Screening (คัดกรอง) | จำนวนที่คัดกรองจากชื่อเรื่อง/บทคัดย่อ จำนวนที่ตัดออก จำนวนฉบับเต็มที่ขอมาอ่าน และที่ตัดออกพร้อมเหตุผล |
| Included (นำเข้าวิเคราะห์) | จำนวนการศึกษาที่ผ่านเกณฑ์และถูกนำมาสังเคราะห์ในที่สุด |
เหตุผลที่ทุกกล่องต้องมีตัวเลขกำกับ เพราะหัวใจของการทบทวนอย่างเป็นระบบคือความโปร่งใสที่ตรวจสอบย้อนได้ ถ้าผู้อ่านนำคำค้นและเกณฑ์เดียวกันไปลองทำ ก็ควรได้จำนวนเอกสารใกล้เคียงกัน ตัวเลขที่ขัดกันเองหรือหายไประหว่างขั้น จึงเป็นสัญญาณแรกที่ reviewer ใช้ตัดสินว่ากระบวนการรัดกุมหรือไม่ การบันทึกอย่างเป็นระบบตั้งแต่ต้นจึงช่วยให้แผนภาพตรงกับความจริงและเขียนรายงานได้ง่ายขึ้นมาก
checklist ครอบคลุมส่วนไหนบ้าง
ตารางตรวจสอบ 27 ข้อ ไล่ตามโครงสร้างบทความวิจัยปกติ ช่วยให้ไม่ลืมรายงานจุดสำคัญ
| ส่วน | ตัวอย่างสิ่งที่ต้องระบุ |
|---|---|
| Title / Abstract | ระบุว่าเป็นการทบทวนอย่างเป็นระบบ และสรุปแบบมีโครงสร้าง |
| Methods | เกณฑ์คัดเข้า-ออก ฐานข้อมูล คำค้น วิธีคัดกรอง การประเมินความเสี่ยงของอคติ วิธีสังเคราะห์ |
| Results | ผลการคัดเลือก (ผูกกับ flow diagram) ลักษณะงานที่รวม และผลสังเคราะห์ |
| Discussion | ข้อจำกัดของหลักฐานและของกระบวนการทบทวน |
| Other | การลงทะเบียนโปรโตคอล แหล่งทุน และผลประโยชน์ทับซ้อน |
วิธีวาดแผนภาพให้ถูกต้อง
- ดาวน์โหลดเทมเพลตฉบับ 2020 จาก เว็บไซต์ทางการของมาตรฐาน
- กรอกจำนวนเอกสารจริงในแต่ละกล่องให้ตัวเลขสอดคล้องกันทุกขั้น
- ระบุเหตุผลการตัดออกในขั้นอ่านฉบับเต็มให้ชัด เช่น ไม่ตรงประชากร ไม่มีผลลัพธ์ที่สนใจ
- ตรวจว่าตัวเลขในแผนภาพตรงกับที่เขียนในเนื้อหาและตาราง
- บันทึกเป็นไฟล์ภาพความละเอียดสูงเพื่อแนบตอนส่งวารสาร
- ตัวเลขในกล่องไม่สอดคล้องกัน บวกลบแล้วไม่ลงตัว
- ไม่ระบุเหตุผลการตัดออกในขั้นอ่านฉบับเต็ม
- ใช้เทมเพลตฉบับเก่าปี 2009 ทั้งที่วารสารขอฉบับ 2020
- คิดว่าทำตามแนวทางแล้วงานจะผ่านแน่ ทั้งที่มันวัดแค่ความครบถ้วนของการรายงาน
วาด flow diagram แล้วตัวเลขไม่ลงตัว?
iamthesis.com เป็นที่ปรึกษาคอยสอนวางระบบบันทึกการคัดกรอง และช่วยตรวจรายงานให้ครบตาม PRISMA ก่อนส่งวารสาร ดูภาพรวมการทำ Systematic Review ทีละขั้น
ดาวน์โหลดเทมเพลต PRISMA 2020 ไปใช้
ทีมวิจัยส่วนใหญ่ไม่ได้วาดแผนภาพเองตั้งแต่ศูนย์ แต่ดาวน์โหลดเทมเพลตสำเร็จรูปฉบับปี 2020 มาปรับตัวเลขให้ตรงกับงานของตน เทมเพลตมีทั้งแบบที่ค้นจากฐานข้อมูลอย่างเดียว และแบบที่รวมการค้นจากทะเบียนและแหล่งอื่นด้วย เลือกให้ตรงกับวิธีค้นจริงของคุณ แล้วกรอกจำนวนในแต่ละกล่องพร้อมเหตุผลการตัดออกให้ครบ จะช่วยให้ผู้ประเมินเห็นภาพกระบวนการได้ทันทีโดยไม่ต้องไล่อ่านทั้งบท
คำถามที่พบบ่อย
- PRISMA บังคับใช้กับทุกงานไหม
- ไม่ได้บังคับตามกฎหมาย แต่วารสารสายสุขภาพส่วนใหญ่กำหนดเป็นเงื่อนไขการรับพิจารณา และกรรมการสอบก็มักคาดหวังให้มี
- ต่างจากการลงทะเบียน PROSPERO อย่างไร
- PROSPERO คือการลงทะเบียนโปรโตคอลล่วงหน้า ส่วนมาตรฐานนี้คือวิธีรายงานผลเมื่อทำเสร็จ สองอย่างทำคู่กันคนละช่วงเวลา
- ต้องใช้ฉบับปีไหน
- ใช้ฉบับปรับปรุงปี 2020 ซึ่งเป็นฉบับปัจจุบัน มีทั้ง checklist และเทมเพลตแผนภาพให้ดาวน์โหลด
- มีแผนภาพแล้วยังต้องมี checklist อีกไหม
- ต้องมีทั้งคู่ แผนภาพแสดงการคัดเลือกเอกสาร ส่วนตารางตรวจสอบยืนยันว่ารายงานครบทุกส่วน