แบบทดสอบที่ดีไม่ได้จบแค่ครอบคลุมเนื้อหาหรือผ่านความตรงเชิงเนื้อหา (IOC) แต่ต้องวิเคราะห์คุณภาพรายข้อด้วยสองค่าสำคัญ คือ ค่าความยากง่าย (p) และ อำนาจจำแนก (r) เพื่อคัดเฉพาะข้อที่มีคุณภาพไปใช้จริง บทความนี้อธิบายสูตร เกณฑ์ และขั้นตอน พร้อมตัวอย่างคำนวณ
ค่าความยากง่าย (p) คืออะไร
ค่าความยากง่าย (Difficulty Index, p) คือสัดส่วนของผู้สอบที่ตอบข้อนั้นถูกเทียบกับผู้สอบทั้งหมด มีค่า 0–1 ค่า p สูง = ข้อง่าย (คนตอบถูกมาก) ค่า p ต่ำ = ข้อยาก
R = จำนวนผู้ตอบถูกในข้อนั้น, N = จำนวนผู้สอบทั้งหมด · ตัวอย่าง: ผู้สอบ 40 คน ตอบข้อ 1 ถูก 24 คน → p = 24 ÷ 40 = 0.60 (ค่อนข้างง่ายถึงปานกลาง ใช้ได้) เกณฑ์ที่ยอมรับ: p อยู่ระหว่าง 0.20–0.80
| ช่วงค่า p | การแปลความหมาย | การพิจารณา |
|---|---|---|
| 0.80 ขึ้นไป | ง่ายมาก | ควรปรับปรุงหรือตัด |
| 0.60 – 0.79 | ค่อนข้างง่าย | ใช้ได้ |
| 0.40 – 0.59 | ปานกลาง (เหมาะสม) | ดีที่สุด |
| 0.20 – 0.39 | ค่อนข้างยาก | ใช้ได้ |
| ต่ำกว่า 0.20 | ยากมาก | ควรปรับปรุงหรือตัด |
ค่าอำนาจจำแนก (r) คืออะไร
ค่าอำนาจจำแนก (Discrimination Index, r) คือความสามารถของข้อสอบในการแยกกลุ่มเก่งออกจากกลุ่มอ่อน ข้อที่ดี = กลุ่มเก่งตอบถูกมากกว่ากลุ่มอ่อนชัดเจน ค่า r อยู่ระหว่าง −1 ถึง +1 วิธีนิยม: แบ่งผู้สอบเป็นกลุ่มสูงและกลุ่มต่ำ กลุ่มละ ~27% แล้วคำนวณ
Ru = ผู้ตอบถูกกลุ่มสูง, Rl = ผู้ตอบถูกกลุ่มต่ำ, N/2 = จำนวนผู้สอบในกลุ่มหนึ่ง · ตัวอย่าง: กลุ่มละ 10 คน กลุ่มสูงถูก 8 กลุ่มต่ำถูก 3 → r = (8 − 3) ÷ 10 = 0.50 (จำแนกดีมาก) เกณฑ์: r ตั้งแต่ 0.20 ขึ้นไป (เทียบแนวทางใน คู่มือ Item Analysis ของ University of Washington)
| ช่วงค่า r | การแปลความหมาย | การพิจารณา |
|---|---|---|
| 0.40 ขึ้นไป | จำแนกดีมาก | ใช้ได้ดีเยี่ยม |
| 0.30 – 0.39 | จำแนกดี | ใช้ได้ |
| 0.20 – 0.29 | จำแนกพอใช้ | ใช้ได้/ปรับปรุงได้ |
| ต่ำกว่า 0.20 | จำแนกต่ำ | ควรปรับปรุงหรือตัด |
ค่าความยากง่ายกับ อำนาจจำแนก สัมพันธ์กันอย่างไร
ต้องพิจารณาควบคู่กันเสมอ เพราะข้อที่ง่ายมากหรือยากมากมักมีอำนาจจำแนกต่ำ เมื่อเกือบทุกคนตอบถูก (หรือเกือบทุกคนตอบผิด) ข้อนั้นแยกกลุ่มเก่ง/อ่อนไม่ได้ ข้อที่มีความยากง่ายระดับปานกลาง (~0.40–0.60) จึงมักให้อำนาจจำแนกดีที่สุด การดูค่าใดค่าเดียวอาจคัดเลือกข้อผิดพลาด
ขั้นตอนการวิเคราะห์ข้อสอบ
- นำแบบทดสอบที่ผ่าน IOC แล้วไปทดลองใช้กับกลุ่มที่ใกล้เคียงกลุ่มจริง
- ตรวจให้คะแนนและเรียงคะแนนรวมจากสูงไปต่ำ
- แบ่งกลุ่มสูงและกลุ่มต่ำ กลุ่มละ ~27%
- คำนวณค่า p และ r เป็นรายข้อ
- คัดข้อที่ผ่านเกณฑ์ทั้งสองค่า ปรับปรุง/ตัดข้อที่ไม่ผ่าน
- นำข้อที่คัดแล้วไปหาค่าความเชื่อมั่นทั้งฉบับก่อนใช้จริง
ความสัมพันธ์กับความเชื่อมั่น (KR-20)
อำนาจจำแนกและความเชื่อมั่นสัมพันธ์กันใกล้ชิด — เมื่อแบบทดสอบมีข้อที่จำแนกดี ความสอดคล้องภายในก็สูงตาม สำหรับแบบทดสอบให้คะแนนสองค่า นิยมใช้สูตร KR-20 ซึ่งให้ผลเท่ากับสัมประสิทธิ์แอลฟาของครอนบาคเมื่อข้อมูลเป็นสองค่า การคัดข้อที่อำนาจจำแนกต่ำออกจึงช่วยยกระดับความเชื่อมั่นทั้งฉบับ
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ข้ามขั้นตอนทดลองใช้และวิเคราะห์รายข้อ
- คงข้อที่อำนาจจำแนกต่ำหรือติดลบไว้
- ไม่พิจารณาค่า p และ r ควบคู่กัน
- ใช้กลุ่มทดลองใช้น้อยเกินไปจนค่าไม่น่าเชื่อถือ
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
- ค่าอำนาจจำแนกติดลบหมายความว่าอย่างไร
- หมายความว่ากลุ่มอ่อนตอบข้อนั้นถูกมากกว่ากลุ่มเก่ง ซึ่งผิดปกติ อาจเกิดจากข้อคำถามกำกวมหรือเฉลยผิด ควรตรวจสอบและปรับปรุงหรือตัดข้อนั้นทิ้ง
- ข้อสอบยากมากหรือง่ายมากใช้ได้ไหม
- โดยทั่วไปไม่ควรใช้ เพราะข้อที่ง่ายเกินหรือยากเกินมักมีอำนาจจำแนกต่ำ แยกผู้สอบเก่งกับอ่อนไม่ได้ ควรปรับปรุงหรือตัดออก
- ค่า p และ r ที่เหมาะสมควรเป็นเท่าไร
- ข้อสอบที่ดีควรมีค่าความยากง่าย (p) ระหว่าง 0.20–0.80 (ดีที่สุด ~0.40–0.60) และค่าอำนาจจำแนก (r) ตั้งแต่ 0.20 ขึ้นไป โดยพิจารณาทั้งสองค่าควบคู่กัน
ไชยวัฒน์ อารีโรจน์. (2568). ผลของการพัฒนาแบบทดสอบวัดผลสัมฤทธิ์ทางการเรียน เรื่อง ลักษณะภาษา ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5. วารสารการวัดผลการศึกษา, 42(111), 13-40.
ปุริมปรัชญ์ คณิณพศุตย์. (2569). คณิตศาสตร์เบื้องหลังความเที่ยง: ทำไมจึงใช้ KR-20 กับ Cronbach’s Alpha แทนกันได้. วารสารสหศาสตร์การพัฒนาสังคม, 4(1), 1421-1436.
มณีรัศมิ์ พัฒนสมบัติสุข. (2564). การตรวจสอบคุณภาพเครื่องมือวิจัยทางการพยาบาลและสังคมศาสตร์. วารสารเครือข่ายวิทยาลัยพยาบาลและการสาธารณสุขภาคใต้, 8(2), 329-343.