งานวิจัยหนึ่งเรื่องใช้เครื่องมือได้กี่ชนิด

ใช้ได้มากกว่าหนึ่งชนิด ขึ้นกับวัตถุประสงค์ โดยเฉพาะงานแบบผสมที่มักใช้ทั้งแบบสอบถามและการสัมภาษณ์ร่วมกันเพื่อให้ได้ข้อมูลทั้งเชิงกว้างและเชิงลึก

ต้องสร้างเครื่องมือเองหรือใช้ของผู้อื่นได้

นำเครื่องมือมาตรฐานที่ผู้อื่นพัฒนาไว้มาใช้ได้ แต่ต้องอ้างอิงแหล่งที่มาให้ถูกต้องและตรวจความเหมาะสมกับบริบทงานตน หากปรับปรุงหรือแปลควรตรวจสอบคุณภาพซ้ำก่อนใช้

เลือกเครื่องมือเชิงปริมาณหรือเชิงคุณภาพดี

ขึ้นกับคำถามวิจัย ถ้าต้องการสรุปผลกว้างและอ้างอิงประชากรใช้เชิงปริมาณ ถ้าต้องการเข้าใจปรากฏการณ์เชิงลึกใช้เชิงคุณภาพ หรือใช้ทั้งคู่แบบผสม

เครื่องมือวิจัย มีอะไรบ้าง? ประเภทและวิธีเลือก

หนึ่งในคำถามแรกของการทำวิจัยคือ “จะใช้เครื่องมืออะไรเก็บข้อมูล” เพราะ เครื่องมือวิจัย คือสะพานเชื่อมวัตถุประสงค์กับข้อมูลที่จะวิเคราะห์ เลือกผิด = งานทั้งเล่มขาดความน่าเชื่อถือ บทความนี้สรุปภาพรวมทุกประเภท ทั้งเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ พร้อมหลักเลือกและการตรวจคุณภาพ ก่อนนำไปใช้จริง การเข้าใจว่า เครื่องมือวิจัย มีกี่ประเภทและเหมาะกับงานแบบใด เป็นพื้นฐานที่ช่วยให้วางแผนเก็บข้อมูลได้อย่างมั่นใจและตอบคำถามวิจัยได้ตรงจุด

เครื่องมือวิจัยคืออะไร

เครื่องมือวิจัย (Research Instrument) คือสิ่งที่ผู้วิจัยสร้างขึ้นเพื่อเก็บข้อมูลตามตัวแปรที่ต้องการศึกษาอย่างเป็นระบบ เริ่มจากทำความเข้าใจปัญหาวิจัย กำหนดจุดมุ่งหมายให้ชัด แล้วออกแบบเครื่องมือให้ตรงวัตถุประสงค์ (ศุภมาส ชุมแก้ว, 2564) เครื่องมือที่ดีไม่ได้วัดแค่ “สิ่งที่วัดง่าย” แต่วัด “สิ่งที่ต้องการวัดจริง” ได้แม่นยำและสม่ำเสมอ จึงต้องเชื่อมโยงกับนิยามเชิงปฏิบัติการของตัวแปรและกรอบแนวคิด

ประเภทของ เครื่องมือวิจัย มีอะไรบ้าง

จำแนกตามระเบียบวิธีได้สองกลุ่มใหญ่: เชิงปริมาณ (เก็บเป็นตัวเลขเพื่อวิเคราะห์สถิติ) และเชิงคุณภาพ (เก็บข้อมูลเชิงลึกเป็นข้อความ/พฤติกรรม) บวกเครื่องมือสำหรับตัวแปรจัดกระทำในงานทดลอง

กลุ่ม	เครื่องมือวิจัย	เหมาะสำหรับเก็บข้อมูล
เชิงปริมาณ	แบบทดสอบ (Test)	วัดความรู้ ความสามารถ ผลสัมฤทธิ์
เชิงปริมาณ	แบบสอบถาม (Questionnaire)	ความคิดเห็น ทัศนคติ พฤติกรรม
เชิงปริมาณ	แบบประเมิน/มาตรวัด (Rating Scale)	ระดับความคิดเห็นหรือการปฏิบัติ
เชิงคุณภาพ	แบบสัมภาษณ์ (Interview)	ข้อมูลเชิงลึก มุมมอง ประสบการณ์
เชิงคุณภาพ	แบบสังเกต (Observation)	พฤติกรรม/เหตุการณ์ตามสภาพจริง
เชิงคุณภาพ	การสนทนากลุ่ม (Focus Group)	ความคิดเห็นร่วมของกลุ่ม
ตัวแปรจัดกระทำ	โปรแกรม/ชุดฝึก/แบบฝึก	สิ่งทดลองในงานวิจัยเชิงทดลอง

เจาะลึกแต่ละเครื่องมือ: แบบสอบถามวิจัย · มาตรลิเคิร์ต (Likert Scale) · แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง · วิจัยเชิงคุณภาพ

เครื่องมือเชิงปริมาณ vs เชิงคุณภาพ ต่างกันอย่างไร

เชิงปริมาณ — แบบทดสอบวัดความรู้/ผลสัมฤทธิ์, แบบสอบถามวัดความคิดเห็น/ทัศนคติ, มาตรวัดแบบลิเคิร์ตวัดระดับการปฏิบัติ ให้ข้อมูลตัวเลขวิเคราะห์สถิติสะดวก · เชิงคุณภาพ — สัมภาษณ์ (มี/กึ่ง/ไม่มีโครงสร้าง), สังเกต, สนทนากลุ่ม ให้ข้อมูลข้อความที่ต้องวิเคราะห์เนื้อหา

ประเด็น	เชิงปริมาณ	เชิงคุณภาพ
ลักษณะข้อมูล	ตัวเลข วิเคราะห์สถิติ	ข้อความ/พฤติกรรม วิเคราะห์เนื้อหา
กลุ่มตัวอย่าง	ขนาดใหญ่	เล็ก เลือกแบบเจาะจง
จุดเด่น	สรุปผลกว้าง อ้างอิงประชากรได้	เข้าใจปรากฏการณ์เชิงลึก
ข้อจำกัด	ได้ข้อมูลผิวเผินกว่า	สรุปอ้างอิงทั่วไปได้จำกัด

งานวิจัยแบบผสม (mixed methods) มักใช้ทั้งสองกลุ่มร่วมกันเพื่อชดเชยข้อจำกัดของกันและกัน

หลักการเลือกเครื่องมือให้เหมาะกับงาน

ดู วัตถุประสงค์และตัวแปรที่ต้องการวัด — วัดความรู้ใช้แบบทดสอบ, วัดทัศนคติใช้แบบสอบถาม/มาตรวัด, เข้าใจเชิงลึกใช้สัมภาษณ์/สังเกต
ดู ระเบียบวิธีวิจัย — เชิงปริมาณ เชิงคุณภาพ หรือแบบผสม
ดู ลักษณะกลุ่มตัวอย่างและบริบท — จำนวนมาก/น้อย เข้าถึงยาก/ง่าย

แนวโน้มใหม่: หลังโควิด-19 นักวิจัยสังคมศาสตร์นิยมแบบสอบถามออนไลน์ (เช่น Google Forms) เพราะประหยัดเวลา เข้าถึงกลุ่มไกลได้ และบันทึกอัตโนมัติ แต่ต้องคำนึงถึงคุณภาพและจริยธรรม เช่น การขอความยินยอมและรักษาความเป็นส่วนตัว (บุญรัตน์ แผลงศร, 2565)

ภาพรวมขั้นตอนการสร้างเครื่องมือ

ศึกษาแนวคิดทฤษฎี → กำหนดนิยามเชิงปฏิบัติการของตัวแปร → ออกแบบโครงสร้างและร่างข้อคำถาม → ตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญ → ทดลองใช้ → ปรับปรุงให้สมบูรณ์ก่อนเก็บจริง

การตรวจสอบคุณภาพเครื่องมือก่อนใช้

เครื่องมือที่ดีต้องผ่านอย่างน้อยสองด้าน: ความตรง (Validity) วัดได้ตรงวัตถุประสงค์ นิยมตรวจความตรงเชิงเนื้อหาด้วยค่า IOCโดยผู้เชี่ยวชาญ และความเชื่อมั่น (Reliability) ความคงที่ของผล นิยมหาด้วยค่าสัมประสิทธิ์แอลฟาของครอนบาค (มณีรัศมิ์ พัฒนสมบัติสุข, 2564; วีระยุทธ พรพจน์ธนมาศ, 2565) ที่ผ่านมาพบว่างานวิจัยจำนวนไม่น้อยรายงานคุณภาพเครื่องมือไม่ครบตามหลักการวัด จึงควรให้ความสำคัญและรายงานให้ครบ (เทียบแนวทางสากลใน Scribbr)

อยากให้ช่วยเลือกเครื่องมือ ออกแบบ ตรวจ IOC และหาค่าความเชื่อมั่นให้ตรงกับงานของคุณ?

ดูคู่มือความตรง–ความเชื่อมั่น

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

งานวิจัยหนึ่งเรื่องใช้เครื่องมือได้กี่ชนิด: ใช้ได้มากกว่าหนึ่งชนิด ขึ้นกับวัตถุประสงค์ โดยเฉพาะงานแบบผสมที่มักใช้ทั้งแบบสอบถามและการสัมภาษณ์ร่วมกันเพื่อให้ได้ข้อมูลทั้งเชิงกว้างและเชิงลึก
ต้องสร้างเครื่องมือเองหรือใช้ของผู้อื่นได้: นำเครื่องมือมาตรฐานที่ผู้อื่นพัฒนาไว้มาใช้ได้ แต่ต้องอ้างอิงแหล่งที่มาให้ถูกต้องและตรวจความเหมาะสมกับบริบทงานตน หากปรับปรุงหรือแปลควรตรวจสอบคุณภาพซ้ำก่อนใช้
เลือกเครื่องมือเชิงปริมาณหรือเชิงคุณภาพดี: ขึ้นกับคำถามวิจัย ถ้าต้องการสรุปผลกว้างและอ้างอิงประชากรใช้เชิงปริมาณ ถ้าต้องการเข้าใจปรากฏการณ์เชิงลึกใช้เชิงคุณภาพ หรือใช้ทั้งคู่แบบผสมเพื่อชดเชยข้อจำกัดของกันและกัน

บทความในคลัสเตอร์เครื่องมือวิจัย: แบบสอบถามวิจัย · Likert Scale · สัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง · IOC · Cronbach’s alpha · ความตรง–ความเชื่อมั่น · วิจัยเชิงผสม (Mixed Methods) · ผู้เชี่ยวชาญตรวจเครื่องมือใช้กี่คน · ค่าความยากง่ายและอำนาจจำแนกข้อสอบ

เอกสารอ้างอิง
บุญรัตน์ แผลงศร. (2565). เครื่องมือการวิจัยทางสังคมศาสตร์: แบบสอบถามออนไลน์. วารสารการวัดผลการศึกษา, 39(105), 28-38.
มณีรัศมิ์ พัฒนสมบัติสุข. (2564). การตรวจสอบคุณภาพเครื่องมือวิจัยทางการพยาบาลและสังคมศาสตร์. วารสารเครือข่ายวิทยาลัยพยาบาลและการสาธารณสุขภาคใต้, 8(2), 329-343.
วีระยุทธ พรพจน์ธนมาศ. (2565). การศึกษาเปรียบเทียบการตรวจสอบความเที่ยงตรงเชิงเนื้อหาด้วยเทคนิค IOC, CVR และ CVI. วารสารรังสิตสารสนเทศ, 28(1), 169-192.
ศุภมาส ชุมแก้ว. (2564). เครื่องมือการวิจัยทางการศึกษาและสังคมศาสตร์. วารสารศึกษาศาสตร์ปริทัศน์, 36(3).

เครื่องมือวิจัยมีอะไรบ้าง? ประเภทและวิธีเลือกให้เหมาะกับงาน