ค่าเฉลี่ย (Mean) และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน (SD) เป็นสถิติเชิงพรรณนาที่ปรากฏในงานวิจัยแทบทุกเล่ม แต่คนจำนวนมากยัง แปลผลค่าเฉลี่ย ผิด เช่น รายงานค่าเฉลี่ยโดยไม่มี SD หรือไม่กำหนดเกณฑ์ บทความนี้อธิบายความหมาย วิธีตั้งเกณฑ์ด้วยอันตรภาคชั้น และการเขียนรายงานให้ถูกต้อง
ค่าเฉลี่ยและ SD คืออะไร
ค่าเฉลี่ยเป็นค่ากลางที่ใช้เป็นตัวแทนระดับของข้อมูลโดยรวม (วัดแนวโน้มเข้าสู่ส่วนกลาง ไวต่อ outlier) ส่วน SD บอกการกระจายรอบค่าเฉลี่ย — SD น้อย = ข้อมูลเกาะกลุ่ม ความเห็นสอดคล้อง, SD มาก = กระจายตัว ความเห็นต่างกันสูง ถ้าข้อมูลมีค่าสุดโต่งมาก ควรดูมัธยฐานประกอบ (เทียบนิยามสากลใน Scribbr: Standard Deviation)
ทำไมต้องรายงานค่าเฉลี่ยและ SD คู่กัน
สองกลุ่มอาจมีค่าเฉลี่ยเท่ากันที่ 3.50 แต่กลุ่มแรก SD = 0.30 (ความเห็นสอดคล้อง) ส่วนกลุ่มสอง SD = 1.20 (ความเห็นหลากหลายกว่ามาก) การรายงานทั้งสองค่าควบคู่กันจึงช่วยให้เข้าใจทั้งระดับและการกระจาย จึงนิยมรายงานในตารางเดียวกันเสมอ
เกณฑ์ แปลผลค่าเฉลี่ย ด้วยอันตรภาคชั้น
มาตรประมาณค่านิยมแบ่งช่วงเท่ากันด้วยอันตรภาคชั้น:
มาตรลิเคิร์ต 5 ระดับ → (5−1) ÷ 5 = 0.80 ได้เกณฑ์ตามตาราง ผู้วิจัยต้องกำหนดเกณฑ์ไว้ล่วงหน้าและระบุในบทที่ 3 (รณกฤต ผลแม่น และมาลีรัตน์ ขจิตเนติธรรม, 2567)
| ช่วงค่าเฉลี่ย | การแปลความหมาย |
|---|---|
| 4.21 – 5.00 | มากที่สุด |
| 3.41 – 4.20 | มาก |
| 2.61 – 3.40 | ปานกลาง |
| 1.81 – 2.60 | น้อย |
| 1.00 – 1.80 | น้อยที่สุด |
มาตรจำนวนระดับอื่นความกว้างต่างกัน: มาตร 4 ระดับ = (4−1)÷4 = 0.75, มาตร 3 ระดับ = (3−1)÷3 = 0.67 ต้องคำนวณให้ตรงกับมาตรที่ใช้จริง
การแปลผลส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน (SD)
ไม่มีเกณฑ์ตายตัว แต่พิจารณาเชิงเปรียบเทียบได้ว่า SD ต่ำกว่า = ความเห็นสอดคล้องกว่า บางกรณีใช้สัมประสิทธิ์การกระจาย (CV = SD ÷ ค่าเฉลี่ย) เพื่อเทียบตัวแปรที่หน่วย/ระดับต่างกัน หากข้อใดมี SD สูงผิดปกติเทียบข้ออื่น อาจเป็นสัญญาณว่าข้อคำถามกำกวมหรือผู้ตอบเข้าใจไม่ตรงกัน
ตัวอย่างการแปลผลจริง
ค่าเฉลี่ย 4.35, SD 0.52 → อยู่ช่วง 4.21–5.00 แปลว่า “มากที่สุด” และ SD ต่ำ = ความเห็นค่อนข้างสอดคล้อง · กลับกัน ค่าเฉลี่ย 2.40, SD 1.15 → “น้อย” และ SD สูง = ความเห็นแตกต่างกันมาก การเขียนแปลผลควรระบุทั้งระดับและลักษณะการกระจาย
การนำเสนอในตารางบทที่ 4
| รายการประเมิน | ค่าเฉลี่ย | SD | ระดับ | อันดับ |
|---|---|---|---|---|
| ด้านผลิตภัณฑ์ | 4.35 | 0.52 | มากที่สุด | 1 |
| ด้านการบริการ | 4.10 | 0.55 | มาก | 2 |
| ด้านราคา | 3.80 | 0.61 | มาก | 3 |
| ภาพรวม | 4.08 | 0.49 | มาก | – |
ควรระบุเกณฑ์แปลผลในเชิงอรรถหรือบทที่ 3 และเรียงลำดับตามค่าเฉลี่ยเพื่อชี้รายการที่ประเมินสูง/ต่ำสุด (ดูการเขียนบทที่ 4)
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- รายงานค่าเฉลี่ยโดยไม่มี SD
- ไม่กำหนดเกณฑ์แปลความหมายไว้ล่วงหน้า
- ใช้เกณฑ์มาตร 5 ระดับกับข้อมูลที่เก็บด้วยมาตรจำนวนระดับอื่น
- ปัดทศนิยมไม่สม่ำเสมอ
- หาค่าเฉลี่ยของข้อมูลระดับนามบัญญัติ (ไม่เหมาะ)
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
- ค่าเฉลี่ยควรรายงานกี่ตำแหน่งทศนิยม
- โดยทั่วไปนิยมรายงานค่าเฉลี่ยและ SD เป็นทศนิยมสองตำแหน่ง และควรใช้จำนวนตำแหน่งให้สม่ำเสมอตลอดทั้งรายงาน
- SD มากแปลว่าผลการวิจัยไม่ดีหรือไม่
- ไม่เสมอไป SD มากเพียงสะท้อนว่าความคิดเห็นหลากหลาย ซึ่งอาจเป็นข้อค้นพบที่น่าสนใจในตัวเอง ไม่ได้แปลว่างานคุณภาพต่ำ
- ใช้เกณฑ์ลิเคิร์ต 5 ระดับกับมาตรอื่นได้ไหม
- ไม่ได้ ต้องคำนวณความกว้างอันตรภาคชั้นใหม่ตามจำนวนระดับของมาตรที่ใช้จริง เช่น มาตร 4 ระดับ = 0.75, มาตร 3 ระดับ = 0.67 ไม่ใช่ 0.80 ของมาตร 5 ระดับ
รณกฤต ผลแม่น, และมาลีรัตน์ ขจิตเนติธรรม. (2567). จากมาตรประมาณค่าของลิเคิร์ทสู่การพัฒนามาตรประมาณค่าแนวใหม่. วารสารการวัด ประเมินผล สถิติ และการวิจัยทางสังคมศาสตร์, 5(1), 1-15.
วัลลภา เฉลิมวงศาเวช. (2567). การเลือกใช้สถิติสำหรับงานวิจัยทางการศึกษาของนักศึกษาในระดับบัณฑิตศึกษา. วิทยาลัยครูสุริยเทพ มหาวิทยาลัยรังสิต.
ชินดา ร., ทองบ่อเอียน ว., และอภินันท์ อันตวีศิน. (2566). การพัฒนาแบบฝึกทักษะสำหรับสถิติเชิงอนุมานของนักศึกษาระดับปริญญาตรี. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชพฤกษ์, 9(3), 165-182.