ความเที่ยงตรง (Validity) แปลว่าเครื่องมือวัดได้ “ตรง” กับสิ่งที่ตั้งใจวัดจริง ส่วน ความเชื่อถือได้ (Reliability) แปลว่าเครื่องมือวัด “คงเส้นคงวา” วัดซ้ำแล้วได้ผลใกล้เคียงเดิม เครื่องมือวิจัยที่ดีต้องมีทั้งสองอย่าง บทความนี้อธิบายว่าสองคำนี้คืออะไร ต่างกันอย่างไร มีกี่ประเภท และตรวจสอบด้วย IOC กับ Cronbach’s alpha อย่างไร ฉบับเข้าใจง่าย
อุปมาที่เข้าใจง่ายที่สุดคือการยิงธนูเข้าเป้า ถ้าลูกธนูทุกดอกตกรวมกันเป็นกลุ่มแน่น แสดงว่าคงเส้นคงวา (เชื่อถือได้) แต่ถ้ากลุ่มนั้นไม่ได้อยู่ที่จุดกลางเป้า ก็ยังไม่เที่ยงตรง เครื่องมือที่ดีต้องยิงรวมกลุ่มและตรงกลางเป้าพร้อมกัน นั่นคือมีทั้งความเชื่อถือได้และความเที่ยงตรง
แบบสอบถามที่ตั้งใจวัดความพึงพอใจ แต่ข้อคำถามกลับไปวัดความคาดหวัง นั่นคือปัญหาความเที่ยงตรง ส่วนแบบสอบถามที่คนตอบวันนี้กับสัปดาห์หน้าให้คำตอบต่างกันมาก นั่นคือปัญหาความเชื่อถือได้ สองเรื่องนี้คนละประเด็นกัน แต่ต้องตรวจทั้งคู่ก่อนนำเครื่องมือไปใช้จริง
Validity กับ Reliability ต่างกันอย่างไร
| ประเด็น | ความเที่ยงตรง (Validity) | ความเชื่อถือได้ (Reliability) |
|---|---|---|
| ตอบคำถามว่า | วัดตรงกับสิ่งที่ต้องการวัดไหม | วัดซ้ำแล้วได้ผลเหมือนเดิมไหม |
| เน้นเรื่อง | ความถูกต้องของสิ่งที่วัด | ความคงเส้นคงวาของการวัด |
| ตรวจด้วย | IOC, Factor analysis, สหสัมพันธ์กับเกณฑ์ | Cronbach’s alpha, test-retest, split-half |
| ความสัมพันธ์ | เครื่องมือเที่ยงตรงต้องเชื่อถือได้ก่อน แต่เชื่อถือได้ไม่จำเป็นต้องเที่ยงตรง | |
ความเที่ยงตรง (Validity) มีกี่ประเภท
ความเที่ยงตรงไม่ได้มีแบบเดียว แต่ละประเภทตอบคำถามคนละมุม เลือกตรวจให้ตรงกับธรรมชาติของเครื่องมือ
| ประเภท | วัดอะไร | วิธีตรวจที่นิยม |
|---|---|---|
| เชิงเนื้อหา (Content validity) | ข้อคำถามครอบคลุมเนื้อหาที่ต้องการวัดครบถ้วนไหม | IOC โดยผู้เชี่ยวชาญ |
| เชิงโครงสร้าง (Construct validity) | วัดตรงกับมโนทัศน์หรือทฤษฎีที่นิยามไว้ไหม | การวิเคราะห์องค์ประกอบ (Factor analysis) |
| เชิงเกณฑ์สัมพันธ์ (Criterion validity) | ผลสัมพันธ์กับเกณฑ์ภายนอกที่ยอมรับไหม | สหสัมพันธ์กับเกณฑ์ภายนอก |
| — แบบร่วมสมัย (Concurrent) | เทียบกับเกณฑ์ ณ ช่วงเวลาเดียวกัน | สหสัมพันธ์ |
| — แบบพยากรณ์ (Predictive) | ทำนายผลลัพธ์ในอนาคตได้ไหม | สหสัมพันธ์กับผลในอนาคต |
| เชิงหน้าตา (Face validity) | ดูเผิน ๆ แล้วเหมือนวัดสิ่งนั้นไหม | พิจารณาเบื้องต้น |
ในงานวิจัยไทยส่วนใหญ่เน้นความเที่ยงตรงเชิงเนื้อหาด้วยค่า IOC เป็นหลัก ส่วนเชิงโครงสร้างจะใช้เมื่อเครื่องมือวัดตัวแปรแฝงที่ซับซ้อนและมีกลุ่มตัวอย่างมากพอ ดูแต่ละประเภทแบบเจาะลึกได้ที่ ประเภทของ Validity (Content, Construct, Criterion)
ตรวจสอบความเที่ยงตรงอย่างไร
วิธีที่ใช้บ่อยที่สุดในงานวิจัยไทยคือการหาค่าดัชนีความสอดคล้อง หรือ IOC โดยให้ผู้เชี่ยวชาญ 3 ถึง 5 ท่านพิจารณาว่าแต่ละข้อคำถามวัดตรงกับวัตถุประสงค์หรือไม่ ข้อที่ได้ค่า IOC ตั้งแต่ 0.50 ขึ้นไปถือว่าผ่าน ส่วนข้อที่ต่ำกว่านั้นต้องปรับถ้อยคำหรือตัดทิ้ง ดูวิธีคำนวณและเครื่องคำนวณได้ที่ ค่า IOC คืออะไร คำนวณยังไง นอกจากความเที่ยงตรงเชิงเนื้อหาแล้ว ยังมีความเที่ยงตรงเชิงโครงสร้างและเชิงเกณฑ์สัมพันธ์ที่ใช้สถิติขั้นสูงขึ้นในงานบางประเภท
ความเชื่อถือได้ (Reliability) มีกี่ประเภท
ความเชื่อถือได้ก็มีหลายแบบตามลักษณะเครื่องมือและการเก็บข้อมูล
| ประเภท | สะท้อนอะไร | วิธีวัด |
|---|---|---|
| ความสอดคล้องภายใน (Internal consistency) | ข้อคำถามในชุดเดียวกันไปในทางเดียวกันไหม | Cronbach’s alpha |
| ความคงที่เมื่อวัดซ้ำ (Test-retest) | วัดคนเดิมต่างช่วงเวลาได้ผลใกล้กันไหม | สหสัมพันธ์ระหว่างสองครั้ง |
| ความเท่าเทียมแบบแบ่งครึ่ง (Split-half) | ครึ่งหนึ่งของข้อสอดคล้องกับอีกครึ่งไหม | สหสัมพันธ์ครึ่ง + Spearman-Brown |
| ความสอดคล้องระหว่างผู้ประเมิน (Inter-rater) | ผู้ประเมินหลายคนให้ผลตรงกันไหม | Kappa หรือ ICC |
วัดความเชื่อถือได้ด้วยวิธีไหน
สำหรับแบบสอบถามมาตราส่วนประมาณค่า วิธีที่นิยมที่สุดคือการหาค่าสัมประสิทธิ์แอลฟาของครอนบาค (Cronbach’s alpha) ซึ่งสะท้อนความสอดคล้องภายในของข้อคำถามทั้งชุด เกณฑ์ที่ยอมรับโดยทั่วไปคือ 0.70 ขึ้นไป คำนวณได้ง่ายในโปรแกรม SPSS นอกจากนี้ยังมีวิธีวัดซ้ำ (test-retest) และวิธีแบ่งครึ่ง (split-half) ที่เหมาะกับเครื่องมือต่างรูปแบบ
| คุณสมบัติ | วิธีตรวจ | เกณฑ์โดยทั่วไป |
|---|---|---|
| ความเที่ยงตรงเชิงเนื้อหา | IOC โดยผู้เชี่ยวชาญ | ตั้งแต่ 0.50 ขึ้นไป |
| ความเชื่อถือได้ (ความสอดคล้องภายใน) | Cronbach’s alpha | ตั้งแต่ 0.70 ขึ้นไป |
| ความเชื่อถือได้ (ความคงที่) | วัดซ้ำ (test-retest) | สหสัมพันธ์สูง |
ตัวเลขเหล่านี้เป็นเกณฑ์ตั้งต้น ไม่ใช่กฎตายตัว งานบางสาขายอมรับค่าที่ต่ำกว่านี้ได้ถ้ามีเหตุผลรองรับ สิ่งที่กรรมการมองคือผู้วิจัยเข้าใจว่าทำไมจึงใช้เกณฑ์นั้น ไม่ใช่ท่องตัวเลขมาตอบ
คุณภาพของเครื่องมือเริ่มตั้งแต่การออกแบบข้อคำถามที่ดี ดูวิธีสร้างได้ที่ คู่มือสร้างแบบสอบถามวิจัย และถ้าใช้มาตรวัดแบบประมาณค่า อ่านเพิ่มที่ แบบสอบถามมาตราส่วนประมาณค่า (Likert Scale)
แหล่งอ้างอิงที่น่าเชื่อถือ: คู่มือระเบียบวิธีวิจัยจาก Scribbr
ต้องการตรวจคุณภาพเครื่องมือก่อนเก็บข้อมูลจริง? iamthesis.com เป็นที่ปรึกษาช่วยสอนหาค่า IOC จัดทำ Cronbach’s alpha และสรุปผลให้พร้อมเขียนลงบทที่ 3 ได้ ดู บริการที่ปรึกษางานวิจัยและวิเคราะห์ข้อมูล SPSS
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
Validity แปลว่าอะไร
Validity หรือความเที่ยงตรง แปลว่าเครื่องมือวัดได้ตรงกับสิ่งที่ตั้งใจวัดจริง เช่น แบบสอบถามที่ตั้งใจวัดความพึงพอใจก็ต้องวัดความพึงพอใจจริง ไม่ใช่วัดเรื่องอื่น
Reliability แปลว่าอะไร
Reliability หรือความเชื่อถือได้ แปลว่าเครื่องมือวัดได้คงเส้นคงวา วัดซ้ำกับคนเดิมในสภาพใกล้เคียงกันแล้วได้ผลใกล้เคียงเดิม
ความเชื่อถือได้กับความเที่ยงตรง ต่างกันอย่างไร
ความเชื่อถือได้คือความคงเส้นคงวาของการวัด ส่วนความเที่ยงตรงคือการวัดได้ตรงกับสิ่งที่ต้องการวัดจริง เครื่องมือที่ดีต้องมีทั้งสองอย่าง และต้องเชื่อถือได้ก่อนจึงจะเที่ยงตรงได้
ค่าความเชื่อมั่น (Cronbach’s alpha) ควรมากกว่าเท่าไร
โดยทั่วไปยอมรับที่ 0.70 ขึ้นไปสำหรับงานทางสังคมศาสตร์ ค่าที่สูงกว่า 0.80 ถือว่าดีมาก แต่ถ้าสูงเกิน 0.95 อาจสะท้อนว่าข้อคำถามซ้ำซ้อนกันเกินไป เกณฑ์ที่เหมาะสมขึ้นกับประเภทเครื่องมือและสาขาวิชา
ค่า IOC คืออะไร และควรผ่านที่เท่าไร
IOC คือดัชนีความสอดคล้องระหว่างข้อคำถามกับวัตถุประสงค์ ประเมินโดยผู้เชี่ยวชาญ ข้อที่มีค่าตั้งแต่ 0.50 ขึ้นไปถือว่าใช้ได้ ส่วนข้อที่ต่ำกว่านั้นควรปรับแก้หรือตัดออก